خانه / علمای بیت کلباسی / خورشید علم و فقاهت از تبار مالک اشتر نخعی

خورشید علم و فقاهت از تبار مالک اشتر نخعی

حاج شیخ محمد ابراهیم کرباسی مشهور به علامه حاجی کلباسی (۱۱۸۰ اصفهان-۱۲۶۱ قمری) از علمای امامیه و مراجع برجسته شیعه و همچنین احیاگر حوزه علمیه اصفهان در قرن سیزدهم هجری به‌شمار می‌رفت.

خاندان کلباسی از نسل مالک اشتر نخعی هستند، از این رو به اشتری نیز معروف هستند.زادگاه ایشان اصفهان بوده و پس از فوت پدر در سنین کودکی به شاگردی آقا محمد بیدآبادی درآمدند.

حاج شیخ محمدابراهيم کلباسى به نخستين مربيان خود اشاره كرده و خاطرنشان ساخته است:
«اولين كسى كه دانش را از او فراگرفتم، مرحوم والد ماجد، صاحب نفس قدسى و پس از او، مرحوم آقا سيد محمد گيلانى بيدآبادى و بعد از او ميرزا محمدعلى فرزند مظفّر بود… اين افراد در طريق تزكيه و تقوا از اوتاد و اركان بلاد بوده اند»

از اساتید دیگر ایشان می‌توان به آقا محمد باقر معروف به وحید بهبهانی، سید بحرالعلوم، شیخ جعفر کاشف الغطا، ملا محمد مهدی نراقی اشاره کرد. ایشان از یک سو تربیت‌شدهٔ حکیم متأله بیدآبادی- آخرین وارث و یادگار مکتب فلسفی اصفهان و بنیانگذار شیوه‌ای نو در عرفان شیعی- و از سوی دیگر شاگرد فقیه نامی آقا محمد باقر بهبهانی بنیانگذار علم اصول و در تقابل با تفکر اخباری‌گری بودند. از این رو ایشان توانستند پیوندی میان این دو تفکر ایجاد کنند.

بسیاری از روحانیون و فقیهان برجسته نیمهٔ دوم قرن سیزدهم هجری مانند میر حسن مدرس اصفهانی، میرزای شیرازی، ملا هادی سبزواری، ملا عبدالجواد تونی و سید محمود طباطبایی بروجردی و غیره از شاگردان حاجی کلباسی بوده‌اند. ایشان به اصرار مردم و پافشاری فقیهان و مراجع زمان مانند میرزای قمی، رساله نخبه را منتشر نمودند که نخستین رساله عملیه و توضیح المسائل به زبان فارسی به‌شمار می‌رود. از ایشان چندین کتاب در زمینه‌های فقه، اصول، حدیث و رجال به جای مانده‌است که شامل: اشارات الاصول، منهاج الهدایه الی احکام الشریعه، شوارع الهدایه، نقد الاصول، نخبه (به فارسی)، رسالهٔ سؤال و جواب (به فارسی)، اجوبة المسائل، الارشاد المسترشدین می‌باشد.

به سوى عتبات عراق

حاج شیخ محمدابراهيم بعد از آن كه در حوزه اصفهان به تكميل تحصيلات پرداختند، به منظور ارتقاى دانسته هاى خويش در سطوح عالى معارف اسلامى به ويژه فقه و اصول و رسيدند به قلّه اجتهاد و بهره مندى از محضرمشاهير اصفهان، به سوى عتبات عراق رهسپار گرديدند. عالم بلند آوازه اين زمان در ديار مذكور سيد محمدمهدى بحرالعلوم بود كه به اصلاحات گسترده در اداره حوزه ها و تقسيم كار ميان عالمان شيعه دست زدند. محمدابراهيم كلباسى در كتاب معروف خود(اشارات الاصول) مى نويسند:

«مدت نسبتاً زيادى در خدمت آقا سيد مهدى بحرالعلوم و نيز آقا محمدباقر وحيد بهبهانى شاگردى نمودم ولى از اين دو بزرگوار تقاضاى اجازه ننمودم و اگر از اين بزرگواران اجازه مى خواستم، مى دادند»

بازگشت به ايران

آیت الله حاج شیخ محمد ابراهیم كلباسى در عتبات عراق نزد استادانى بزرگ به قله اجتهاد رسيدند، اما عطشى درونى روانشان را تحت الشعاع قرار داده بودند، موجب گرديد كه حوزه درس برخى مشاهير را در قم و كاشان مغتنم بشمارند. به همين دليل به همراه دوست ديرينه خود آية الله شفتى در قم به محضر ميرزاى قمى رفتند تا در پرتو انديشه هاى اين محقق، فقه، اصول، قدرت استدلال و مهارت هاى علمى خود را بيش از گذشته توان بخشند، ميرزاى قمى كه طبع حقيقت جو ابتكار و توانايى هاى آية الله كلباسى را مشاهده كردند، رابطه خويش رابا او استوار نمودند و مباحثه هاى اين استاد و شاگرد از جلسات درسى و حالات كلاسى و رسمى فراتر رفتند و به يك ارتباط عاطفى و صميمى تبديل گرديدند و بعدها ميرزاى قمى آقا محمدمهدى كلباسى فرزند آية الله كلباسى را كه خود اهل فضل و بصيرت بود به عنوان داماد خويش پذيرفتند. مرحوم كلباسى پس از فراغت از درس ميرزاى قمى احساس نمودند با آن درجات علمى و اشتهارى كه از طريق اجتهاد به دست آورده اند، مى توانند به ارشاد و هدايت افراد جامعه بپردازند و براى احياى ارزش هاى دينى توان خويش را به كار گيرند اما چون به موازات غنى نمودن اندوخته هاى علمى به تهذيب نفس و تصفيه باطن عنايتى ويژه داشتند. با خود زمزمه نمود: بايد مدتى نزديكى از اساتيدى كه در انديشه و عمل منادى مكارم اخلاقى است زانو به زمين سايم، از اين جهت به كاشان مهاجرت نمودند تا از چشمه معنوى عارف متشرع حاج ملا مهدى نراقى (۱۲۰۹ ـ ۱۱۲۸هـ .ق.) جرعه هايى جانبخش بنوشند.

يادگارهاى ماندگار

آیت الله حاج شیخ محمد ابراهیم كلباسى همگام با تلاش هاى آموزشى، تربيتى و تبليغى به تأليف و تحقيق مشغول بود و آثارى در عرصه فقه، اصول و ساير معارف دينى به رشته تحرير درآورده اند كه عبارتند از:

۱٫اشارات الاصول: اين كتاب كه از مشهورترين آثار آية الله كلباسى است، از پژوهش هاى علمى وى حكايت دارد. مدت سى سال طول كشيد تا آن نامدار عرصه فقاهت اين اثر را تأليف كند. با وجود محتوايى علمى و مندرجات فقهى و اصولى در سطحى عالى و يافته هاى دقيق در دانش اصول، اين كتاب در نهايت فصاحت، بلاغت و سلاست نوشته شده است. اشارات الاصول در دو جلد تدوين گرديده كه جلد اوّل آن حاوى مبادى، مباحث لغوى و الفاظ مى باشد و در جلد دوم دلايل عقلى و شرعى به طور مبسوط بررسى شده است. اين كتاب در سال ۱۲۴۵ هـ .ق. در تهران به چاپ رسيد.

۲٫ارشاد المسترشدين فى معرفة من احكام الدين يا رساله عمليه: كه به زبان فارسى نوشته شده است، اين اثر را آية الله كلباسى به اصرار علما و خصوصاً استادش ميرزاى قمى نوشت كه حاوى فتاواى اوست و شامل مقدمه، چهار مقصد و يك خاتمه است. شيخ آقا بزرگ تهرانى نُسخ خطّى از آن را در تهران و برخى شهرهاى عراق ملاحظه كرده و حاج ميرزا ابوالمهدى كلباسى در كتاب «بدر التمام» از اين اثر نام برده است. علامه سيد محمدمهدى صدر نسخه اى خطّى و ارزشمند از اين رساله را به خطّ حسين شاهرودى، تحرير شده در سال ۱۲۴۴ هـ .ق. در كتابخانه اش نگاهدارى مى كرده است. در مدرسه سامرا نيز نسخه اى خطّى از آن بوده كه متن آن به محضر مؤلّفش رسيده و او آن را تأييد و اصلاح كرده است.

۳٫النخبة: آية الله كلباسى رساله مفصل ارشاد المسترشدين را به صورت گزيده و مختصر درآورد و آن را «النخبه» ناميد كه تمامى عبادات به جز حج و جهاد را در بر مى گيرد. بر اين اثر، شيخ مرتضى انصارى ـ به خطّ خودش ـ و آية الله ميرزاى شيرازى و عده اى ديگر از مشاهير شيعه حواشى ارزنده اى نگاشته اند و از زمان تأليف، مورد توجه مراجع تقليد و مجتهدان بوده است.اين اثر در تهران و در چاپخانه ميرزا زين العابدين در جمادى الاول ۱۲۵۳ با قطع وزيرى و در ۱۴۴ صفحه به زيور طبع آراسته شده است.

۴٫منهاج الهداية الى احكام الشريعة و فروع الفقه شامل جميع ابواب فقه به جز حدود، قصاص و ديات، كه در دو جلد تأليف شده و مؤلف مدت ۲۰ سال براى آن زحمت پژوهش و موشكافى هاى علمى را تحمل كرده است. آقا محمدمهدى كلباسى (فرزندش)، آية الله محمدحسين كاشف الغطاء و محمدتقى هروى (از شاگردان آية الله كلباسى) بر اين اثر حواشى و شروحى نوشته اند. آقا سيد حسن مجتهد بر مبحث شكوك آن نيز حاشيه زده است. تنكابنى مى گويد: اين اثر فقهى مشتمل بر فروع و جامع بين سطح و استدلال مى باشد. شيخ جعفر (فرزند فاضلش) در خاتمه كتاب مزبور ـ طبع تهران ـ مطالبى تقريظ گونه نوشته است. اين كتاب در ميان شيعيان هندوستان مورد توجه قرار گرفت و بعد از رحلت آية الله كلباسى در سال ۱۲۶۳ هـ .ق. به سرمايه جمعى از خيّرين چاپ شد.

۵٫السؤال و الجواب فى الفقه و الاحكام: اين اثر حاوى مجموع سؤال هايى است كه از آية الله كلباسى درباره احكام شرعى و مسايل فقهى پرسيده اند كه در جواب آن ها فتواهاى آن فقيه فرزانه آمده است. اين كتاب به نام اجوبة المسائل هم معروف مى باشد.

۶٫شوارع الهداية فى شرح الكفاية المقتصد، محقق سبزوارى كه مرحوم شيخ جعفر كاشف الغطاء در نسخه اصلى كه به خطّ مؤلف بود، تقريظى نوشته است. شيخ آقا بزرگ تهرانى جلد اوّل آن را نزد سيد محمدباقر، نواده سيد محمدكاظم يزدى مشاهده كرده است.

۷٫تقليد الميّت: در اين كتاب موضوع تقليد از مرجع متوفا به طور مستقل به بحث گذاشته شده و نظر مؤلف در آن درج شده است. اين اثر حاوى مقدمه، دو مصباح (چراغ) و خاتمه است. مرحوم آقا سيد محمدحسن مجتهد بر آن حواشى نگاشته است.

۸٫الايقاضات در اصول فقه: كه از نخستين تأليفات آية الله كلباسى به شمار مى رود و در آثارى چون روضات الجنات، البدر التمام و تكمله امل الآمل معرفى شده است.

۹٫رساله اى در صحيح و اعم در علم اصول فقه.

۱۰٫نقد الاصول.

۱۱٫مناسك حج.

۱۲٫رساله اى در مفطر بودن قليان يا توتون.

رحلت و محلّ دفن

آية الله حاج شیخ محمدابراهيم كلباسى پس از مدت هشتاد و يك سال و نوزده روز عمر با بركت، در شب پنج شنبه هشتم ماه جمادى الاولى ۱۲۶۱هـ .ق. مطابق ۱۲۲۴ هـ .ش. رحلت نمودند و پيكر مطهرشان پس از غسل و كفن و مراسم تشييع باشكوه در برابر مسجد حكيم اصفهان ـ درى كه به سوى بازار رنگرزان و ميدان امام خمينى كنونى اصفهان گشوده مى شود ـ دفن گرديدند و اينك مرقدشان در ميان بقعه اى مخصوص در وسط سنگ مرمرى بلند واقع شده است. اين بقعه به طرز هنرمندانه اى گچ بُرى شده كه ميان آن، مرقد آية الله كلباسى است و قبور برخى از اولاد و احفادشان نيز در آنجاست و هم اكنون مزارى معروف و زيارتگاه مردم است. زمين اين مكان را سيد شفتى در زمان حيات آية الله كلباسى خريدارى نمود و به وى واگذار كرد.

صفحه مورد نظر یافت نشد

منازل مسیر حرکت امام حسین علیه از مکه تا کربلا

پانزدهم ذی الحجه؛ منزل الحاجر من بطن الرمة نام منزل: الحاجر من بطن الرمة ذکر …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *