خانه / اخبار / رکن الملک؛ عارفی که همه را با یک چشم می‌دید

رکن الملک؛ عارفی که همه را با یک چشم می‌دید

زندگی‌نامه رکن الملک
میرزا سلیمان خان رکن الملک شیرازی فرزند میرزا محمدکاظم، کارگزار جزیره بحرین و بخش‌هایی از صفحات جنوب، منشی باشی حاکم فارس و اصفهان، نایب الحکومه اصفهان، خوشنویس و سراینده است. تاریخ تولدش در سال ۱۲۵۵ قمری در شیراز بوده که مطابق با ۱۲۱۷ شمسی است.
پدرش میرزا محمدکاظم از نژاد خلف بیک طالش؛ از سرکردگان سپاه شاه اسماعیل صفوی نسب داشت که در منابع، به او امیر خلف بیک اول گویند و القابی چون امیر کبیر، ابوالنّصر و خلیفه الخلفا داشت. وی در اوایل رجب سال ۹۲۰ قمری در جنگ چالدران کشته شد.
از این رو، خاندانش پس از انتقال به شیراز به « خلف بیک» شناخته می‌شدند، رکن الملک نیز بعدها در شعر، تخلّص« خلف» را به همین دلیل برگزید. از این رو، مطلبی که در یکی از تراجم معتبر در باب وجه انتخاب تخلّص به او نسبت داده‌اند، بی اساس است که «چون خَلَفی از خود نگذارده بود، خَلَف تخلّص می‌کرده!». شاید این توهم از آن جا پدید آمده که رکن الملک، از نداشتن اولاد با وجود مکنت فراوان بسیار افسرده و دلتنگ بود « و همیشه اوقات، آه و ناله و اندوه داشت.»
مادر رکن الملک هم دختر محمدباقر خان زند بوده است، سلیمان در شیراز رشد کرد و بعدها از معلم ویژه خود با عنوان میرزا اسحق نیریزیِ شمس المعالی یاد کرده و اکثر علوم مرسوم و متناسب آن ایام را از او فرا گرفته است. سلیمان تدریجاً به فضل و شایستگی شناخته شد « و پس از طی تحصیلات مقدماتی، به تهران عازم گردید و بعد از یک سال توقف، به شیراز برگشت».
او در سال ۱۲۷۶ یا ۱۲۷۷ قمری در حدود ۲۳ سالگی به سمت کارگزار ایران در جزیره بحرین و صفحات بوشهر و اطراف منصوب شد که حدود دو سال به درازا کشید.
سلیمان میرزا در سال ۱۲۸۱ قمری، زمانی که هنوز دو سال بیشتر از حکومت مسعود میرزا ظل السلطان در فارس نگذشته بود، به سمت منشی باشی و رئیس دفتر ایالتی او گماشته شد. ظل السلطان در ۲۱ ربیع الاول سال ۱۲۹۱ قمری به حکومت اصفهان منصوب شد و به خاطر ۲۳ سال دقت و کیاست سلیمان میرزا، او را با حفظ همان سمت به اصفهان آورد.
کفایت روز افزون سلیمان میرزا در سمت منشی باشی حاکم اصفهان سبب شد که در سال ۱۳۰۴ قمری با کسب لقب«رکن الملک»، نایب الحکومه اصفهان شد و تا پایان حکومت ظل السلطان ۱۳۲۵ قمری در اصفهان دوام داشت.
از مجموعه گزارش‌های موجود، دلیل این دوام را می‌توان در چند چیز خلاصه کرد؛ اول به تعبیر استاد همایی «حسن نیت و خوش‌رفتاری وی با عموم طبقات مردم بود» و به تعبیر سید علی جناب، « شدّت سلامت نفس، فروتنی نسبت به طبقات مردم خصوصا علما و ملاحظه و آسان گیری در مجازات و جریمه مجرمان بود». تقدّس و تدیّن او نیز بسیار ستوده شده است. تشرع رکن الملک تا آخر حیات او هویدا بود.


ستم ستیزی رکن الملک
اما چیزی که از مجموع حدود نیم قرن ملازمت او با ظل السلطان می‌توان دریافت، هنر معاشرت و چگونگی رفتار کج دار و مریز با حاکم مستبد است که سرانجام، سرِ سلامت از آن به در برد و هیچ کدام از منابع زندگی او به این نکته نپرداخته‌اند.
رکن الملک در حالی که شاهد و ناظر همه این رفتارها بود، در کنار ظل السلطان زیست و قریب نیم قرن سعی کرد از آتش او نسوزد و تا حدی که می‌تواند، تسلیم او نیز نباشد و شعله‌های سرکش رفتار او را مهار سازد. بنابر گزارش سید علی جناب از شخصیت رکن الملک که بی طرفانه و حتی گاه با ذکر نکاتی منفی همراه است، « میرزا سلیمان خان، از نوشتن یک حکم قتل در حضور ظل السلطان استنکاف ورزید و هر قدر حاکم به نوشتن اصرار کرد، قبول نکرد».
اگر او نمی‌توانست رسماً و صراحتاً در برابر تعدیات حاکم بایستد، اما با اجحاف‌های مأموران و گماشتگان، مقابله می‌ورزید. بنا بر آنچه برخی نقل کرده‌اند این ستم ستیزی او به اطرافیانش نیز تسری یافته بود. جمال زاده در اثر معروف خود «سر و ته یک کرباس» از پهلوان نایب محراب لنبانی، معروف به پهلوان اسب کُش یاد می‌کند که روزگاری، جلودار رکن الملک بوده و از فرط تنومندی، هیچ اسبی زیر پای او بند نمی‌شده و از کمر می‌افتاده است و می‌گوید که معروف است که در برابر فراش باشی‌هایی که به تأذّی مردم بیچاره مشغول و معروف بوده‌اند، می‌ایستاد و یک بار حتی چوب و فلک آنها را نیز در هم شکست.
در مورد پشتیبانی رکن الملک از اهل فضل، استاد همایی نیز از وساطت او برای رهایی جد خود مرحوم طرب و دیوان او از دست ظل السلطان یاد خیری کرده است.

فعالیت‌های فرهنگی
از میان منابع زندگی او، چهار مأخذ به این دوره و اقدامات او، دقیق تر پرداخته‌اند. یکی مجموعه روزنامه « فرهنگ» که آن را ظل السلطان در همان ایام منتشر می‌ساخت. دوم یادداشت‌هایی که خودِ رکن الملک به شکل زندگینامه خود نوشت و بعدها دیگران، بخشی از آن را در مجلّه وحید به چاپ رساندند. سوم، نوشته‌های ادیب التجار- مدیر شرکت اسلامیّه- که از همراهان او بود، در مجلّه الاسلام یا گفت‌وگوی صفاخانه اصفهان و چهارم گزارش رساله « رجال و مشاهیر اصفهان» از جناب که حتی شایعات علیه رکن الملک را نیز بعضاً یادداشت کرده است.
برخی از اقدامات او در روزنامه فرهنگ چنین ثبت شده است: التزام گرفتن از اوباش برای تعطیلی خانه‌های فساد و قمار در ایام ماه رمضان ۱۲۹۶ قمری؛ جانشینی با اختیار تام در ایّام مأموریت حاکم به تهران و عضویت شورای شهر؛ حضور شخصی در محاکم و دیوان خانه برای رسیدگی به شکایات تا پنج ساعت از شب رفته و گردش شبانه در کوچه و بازارها؛ تعقیب دزدان فراری؛ قاطعیت در تعویض داروغه اصفهان در سال ۱۳۰۳ق۶- ترمیم و تسهیل وسایل حمل و نقل عمومی.
از امتیازات دیگر رکن الملک، ذوق شعری ممتاز او بود و در سروده‌هایش « خلف» تخلّص داشت و « در خدمات فرهنگی و معاشرت شعرا و اهل ادب، کوتاهی نمی‌کرد». پشتیبانی و تشویق رکن الملک از بعضی شاعران و گویندگان عصر، باعث شد که آثاری از آن‌ها، صراحتاً به نام او سروده شود.
دیوان رکن الملک را مشتمل بر قریب ۵۰ هزار بیت از غزل و قصیده و قطعه و مثنوی یاده کرده‌اند. او در انجمن‌های رایج شعر روزگار خود، فعالانه شرکت داشت و « پس از آن که ترک خدمت دولت کرد و در خانه نشست در خانه خود، انجمن شعرا را بر پا می‌داشت و خود هم شعرهای خوب می‌سرود».

خدمات فرهنگی و عمرانی
از خدمات فرهنگی و عمرانی او می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد.
رکن الملک در نزدیکی خانه خود، چاپخانه سنگی جامعی احداث کرد که به طور متعدد؛ «قرآن»، «زادالمعاد»، «صحیفه سجادیه»، «جامع عباسی»، جلد دوم «انیس الاعلام فی نضرة الاسلام» و دیوان‌های شاعرانی مانند دهقان سامانی، مصطفی قلی خان سینا و خرم را به چاپ رسانید و پس از آن به رایگان بذل می‌کرد.
مهم‌ترین خدمات عمرانی او شامل ساخت مسجدی مشتمل بر دو صحن کوچک و بزرگ است. (امروزه این مسجد در حاشیه خیابان فیض اصفهان قرار دارد). سید محمد صدر هاشمی و به تبعِ او سید مصلح الدین مهدوی، صحن کوچک مسجد را تحت عنوان مدرسه رکن الملک معرفی کرده‌اند که دارای پنج؛ شش حجره و آب انبار و متعلقات است.
این مسجد از زمان ساخت تا کنون « به واسطة احیا گرفتن در شبهای جمعه و همچنین نماز در آن در سایر اوقات، محل فیوضات و موجب نزول رحمات کثیره بر بانی آن است.
از دیگر خدمات عمرانی او، به تصریح صاحب « تذکره القبور»؛« ساخت عمارت چهارطاقی روی قبر آقا محمد بیدآبادی و تعمیرات تکیه حاجی محمدجعفر آباده ای و تعمیرات صحن حضرت عسکرییّن(ع) است. تعمیر چهارسو نقاشی یا همان چهارسوی اسفندیار بیک و به این دلیل مدتی به آن بازارچه رکن آباد می گفتند. مرمت تکیه میر در سال ۱۳۰۳ق. ساخت کاروانسرا در شیراز، تعمیر مسجد در خواجو، مرمت مسجد خلف بیک، معروف به مسجد سرخی می باشد.

اقدامات اجتماعی رکن الملک
تأسیس شرکت اسلامیه در اصفهان به منظور ترویج تجارت و ترّقی صنایع داخلی. تأسیس اداره دعوت اسلامی و مجله « الاسلام» یا گفتگوی صفاخانه اصفهان با مدیریت سید محمدعلی داعی الاسلام.
میرزا سلیمان خان رکن الملک شیرازی اصفهانی در سال۱۳۲۸ قمری به حج مشرف شد و در سال ۱۳۳۱ قمری هشتم جمادی الاولی در اصفهان وفات یافت.
« رکن الملک، چون اولاد نداشت تمام ارث خود را وقف امور خیریه کرد که متأسفانه به دست مدعیان وراثت و طمع کاران دیگر حیف و میل شد و بعد از وی اثری از این بابت باقی نماند!». مدفن او و همسر محبوبش در ورودی مسجد یاد شده، باقی است و ضریح کوچک و کاشی کاری منقوش آبرومندی دارد که عکس خود او با کلاه پوستی و ریش بلند، آن را آراسته است. این تصویر به طرز هنرمندانه و ظریفی به کاشی منتقل شده و بر گردان عکسی است که برای بار نخست ارنست هولستر از او گرفت.

صفحه مورد نظر یافت نشد

۱۲ تیر ماه روز بزرگداشت علامه امینی رحمة الله علیه

تولد: ۱۳۲۰ق وفات: ۱۳۴۹ ش. مطابق با ۲۸ ربیع الثانی ۱۳۹۰ ق. عمر: ۶۸ سال …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *